«Κοινωνιο-βιολογία της ευτυχίας: Συμπλέοντας με την επιθυμία και την ευχαρίστηση» | 11η ΠΣΦΠ (βίντεο)

Εναρκτήρια ομιλία στην 11η Πανελλήνια Συνάντηση Φορέων Πρόληψης της Εξάρτησης, «ΣυμΠλέοντας, Ξαναχτίζουμε Κοινότητες», Ερμούπολη, Σύρος, 18 – 21 Οκτωβρίου 2017

«Κοινωνιο-Βιολογία της Ευτυχίας: Συμπλέοντας με την Επιθυμία και την Ευχαρίστηση»
Ομιλητής: Παπαδόπουλος Γεώργιος, Καθηγητής Ανατομικής και Ιστολογίας ΑΠΘ 

Προλογίζει ο Πασσάς Βασίλης, Ιατρός, Δρ. Πανεπιστημίου Αθηνών, Επιστημονικά Υπεύθυνος Κίνησης «ΠΡΟΤΑΣΗ»

Παρουσίαση

Εισήγηση

Καλησπέρα σας. Επιτρέψτε μου αρχικά να δηλώσω τη συγκίνησή μου που βρίσκομαι σε αυτό το ιστορικό και πανέμορφο θέατρο, στη μοναδική Σύρο, στην αρχαία-όσο και διαχρονική μήτρα πολιτισμού, τις Κυκλάδες, προσκεκλημένος ανάμεσά σας. Θα ήθελα να ξέρετε ότι το θεωρώ μεγάλη προσωπική τιμή.

Με την άδειά σας, όμως, θα αποτολμήσω σήμερα μία αποκοτιά. θα προσπαθήσω να παρουσιάσω κάποιες πλευρές ενός επικίνδυνου και μάλλον παράταιρου θέματος. Γιατί τι άλλο από αποκοτιά είναι η προσπάθεια να μιλήσει κάποιος σήμερα, εδώ, για την ευτυχία;  Και είναι επικίνδυνο και παράταιρο γιατί θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι, πρώτον, τα ουσιαστικά για την ευτυχία έχουν μάλλον ειπωθεί από την αρχαιότητα, δεύτερον, γιατί στον εγχώριο διάλογο και προβληματισμό, ιδιαίτερα στις πολύ δύσκολες μέρες μας, φαντάζει έγκλημα καθοσιώσεως και πάντως ύποπτο να ασχολείται κάποιος  με αισθήματα και μεζούρες ευτυχίας, και τρίτον, γιατί το σύνολο των σπουδαίων ανθρώπων που οργανώνουν αυτή την πανελλήνια συνάντηση αγωνιούν και αγωνίζονται για την αντιμετώπιση κάποιας δυσάρεστης-όχι ευχάριστης- πλευράς της ζωής. Απέναντι σε αυτά τα δεδομένα επιτρέψτε μου να υπενθυμίσω προεισαγωγικά τρεις άλλες πραγματικότητες: Πρώτον, ότι το εμπειρικό και φιλοσοφικό ταξίδι αναζήτησης της ευτυχίας είναι τόσο παλιό όσο και οι μύθοι που το συνοδεύουν. Σύμφωνα με έναν από αυτούς, ο άνθρωπος δεν μπορεί να νιώσει ευτυχής. Ωστόσο, συχνά οι άνθρωποι εμφανίζονται να έχουν άλλη άποψη. Έρευνες ευτυχίας στην αλλοδαπή αποκαλύπτουν ποσοστά πληθυσμού έως και 80% παρακαλώ τα οποία βαθμολογούν εμπειρικά τη ζωή τους ‘αρκετά έως πολύ ευτυχισμένη’ και το τρέχον επίπεδο ηδονικών απολαύσεων τους θετικό (με βαθμολογία 6-7 σε δεκάβαθμη κλίμακα). Δεύτερον, ότι και αυτή η δυσάρεστη πλευρά της πραγματικότητας που αντιμετωπίζετε με το περίσσεμα της ευαισθησίας και της γνώσης σας όσοι ασχολείστε με την εξάρτηση, είναι ίσως αποτέλεσμα της αναζήτησης της ευχαρίστησης και ευτυχίας. Τέλος, τρίτη αυτονόητη υπενθύμιση-παραδοχή που οφείλω να καταθέσω ενώπιον σας είναι βεβαίως ότι η ανάδειξη και αναζήτηση των σημαντικών της πολύσημης ευτυχίας είναι δουλειά της ίδιας της ζωής και των πρωταγωνιστών της και όχι δουλειά πολυίστορων ομιλητών ή επιστημόνων όπως εγώ. Οι τρεις αυτές υπενθυμίσεις μίας κάποιας πραγματικότητας ίσως και να νομιμοποιούν το εγχείρημά μου.

Για την κατανόηση, εξυπηρέτηση, μελέτη και πολύ περισσότερο την επίτευξη της πολύφερνης ευτυχίας, ή τουλάχιστον μέρους-συστατικών αυτής, υπάρχουν προβλήματα διαφόρων επιπέδων: εννοιολογικά, βιολογικά, μεθοδολογικά, ερμηνευτικά, εξελικτικά, φιλοσοφικά κά. Ας ρίξουμε μία ματιά σε αυτά.

Εννοιολογικά προβλήματα

Τι είναι ευτυχία;

Σύμφωνα με τον Επίκουρο, ευτυχία είναι η απονία και η αταραξία της ψυχής. Ένας ακαδημαϊκός ορισμός την περιγράφει ως ‘απόλυτη και διαρκή ικανοποίηση κάποιου από τη ζωή του’. Ωστόσο, η κοινή ανθρώπινη εμπειρία τη θεωρεί ως μία απροσδιόριστη, φευγαλέα, υποκειμενική, ανθρώπινη κατάσταση. Τα όσα ακολουθούν μπορεί να ιδωθούν και ως αμφισβήτηση όλων αυτών των επιθετικών προσδιορισμών.

Για την εννοιολογική προσέγγιση της ευτυχίας είναι ίσως χρήσιμο να θυμηθούμε  κάποια κρίσιμα ορόσημα στην ιστορική-πολιτισμική διαδρομή της. Σύμφωνα λοιπόν με όσα ξέρουμε και μας θύμισαν πρόσφατα στη μεταξύ τους συζήτηση στη Δημόσια Βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης οι Simon Critchley και Pascal Bruckner:

  • Για τους Αρχαίους Έλληνες, ευτυχία σήμαινε κυρίως να είναι κάποιος εναρμονισμένος με το Σύμπαν (γι’ αυτό είχαν εφεύρει και τη θεμελιώδη έννοια της ύβρεως).
  • Για τους Χριστιανούς, η ευτυχία είναι μία αδύνατη συνθήκη επί γης (αφού βαρυνόμαστε από το προπατορικό αμάρτημα και βρισκόμαστε εδώ για να σώσουμε την ψυχή μας).
  • Στη νεότερη εποχή του Διαφωτισμού διατυπώθηκε η σκανδαλώδης για τα τότε δεδομένα άποψη του Βολταίρου ότι «ο επίγειος παράδεισος είναι εκεί που βρίσκομαι» και ότι «η γη δεν είναι η κοιλάδα των δακρύων αλλά ένας τόπος πιθανής χαράς». Αυτή η αντίληψη άνοιξε τον δρόμο για την απο-ενοχοποίηση της ευτυχίας. Μπορούμε, δηλαδή, να απολαμβάνουμε χωρίς να νιώθουμε ενοχή.
  • Και, τέλος, στον εικοστό αιώνα, με την επανάσταση του ατομικισμού στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ, όχι μόνο μπορούμε, αλλά είμαστε και προσωπικά υπεύθυνοι για την επίτευξη της διαρκούς ευτυχίας μας. Έτσι, από αφεντικά γίναμε σκλάβοι του εαυτού μας, με αποτέλεσμα να ζούμε λιγότερες ενοχές και περισσότερο άγχος. Σε αυτό το πλαίσιο, προσανατολίζουμε αντίστοιχα και άλλες κοινωνικό-πολιτισμικές κατακτήσεις μας (σεξουαλική χειραφέτηση, πλαστικές επεμβάσεις, φροϋδικές  αναλύσεις-θεραπείες του Εγώ κ.λπ.)

Δηλωτικό-αποδεικτικό των διαχρονικών εννοιολογικών προβλημάτων που έχει να αντιμετωπίσει κάθε απόπειρα γνωστικής προσέγγισης της ευτυχίας, αποτελεί και η γραμματική προέλευση/συσχέτιση της ίδιας της λέξης ‘ευτυχία’ με περισσότερο κατανοητές/θεμελιώδεις έννοιες.

Για τους Έλληνες και τους Γάλλους η ευτυχία είναι συγκυρία (ευτυχία/ευ+τύχη, bon+heur). Για τους Άγγλους είναι απλώς ένα βίωμα, ένα γεγονός(happiness/happen). Για τους  Γερμανούς όμως είναι επίτευγμα (gluck/gelingen), πράγμα που εξηγεί ίσως και κάποιες από τις δυσκολίες συνεννόησης που παραδοσιακά είχαμε. Για τους σοφούς βέβαια Κινέζους υπάρχουν τρεις λέξεις για την ευτυχία. 高兴 【gāoxìng】(μικρής διάρκειας), 快乐【kuàilè】(μεγαλύτερης διάρκειας) and 幸福 【xìngfú】(παντοτινής διάρκειας). Επομένως, γίνεται φανερό ότι και η έννοια της ευτυχίας είναι πολιτισμικά εξαρτημένη από το ιστορικό-κοινωνικό μας πλαίσιο.

Τι είναι λοιπόν ευτυχία;

Μήπως ευτυχία είναι η χαρά μίας νεογέννητης υπόσχεσης που διεκδικεί όνομα, όπως την φαντάστηκε ο William Blake στη συλλογή του ‘Songs of Innocence’ (και την απέδωσε στα Ελληνικά ο Γ. Μπλάνας);

ΜΙΚΡΗ ΕΥΤΥΧΙΑ

«Όνομα δεν έχω

είμαι μια σταλιά»

«Πώς να σε φωνάζω;»

«Είμαι όλο χαρά.

Λέγε με χαρά».

«Να’ σαι πάντα μια χαρά,

Όμορφη χαρούλα

που είσαι μια σταλιά!

Γλύκα θα σε λέω,

θα σε λέω χαρά.

Γέλα μου γλυκά,

να’ σαι πάντα μια χαρά!»

Μήπως, ευτυχία είναι η χαρά-ευχαρίστηση των απολαύσεων της ζωής, όπως την αποτύπωσε ο Henry Matissse στον πίνακά του ‘Le bonheur de vivre’;

Henry Matissse: ΄Le bonheur de vivre

Ή μήπως, όπως διακινδυνεύω να πιστεύω, ευτυχία είναι μία σταδιακά συγκροτούμενη νευρωνική χορωδιακή σύνθεση που εκτελείται σε ένα κοινωνικό και βιολογικό περιβάλλον προηγούμενης αταξίας; Προτού όμως να δούμε το βίντεο που ακολουθεί και το οποίο εικονογραφεί αυτό ακριβώς που θέλω να πω, αξίζει σχετικά να θυμηθούμε ότι σύμφωνα με μία σοβαρή νευροεπιστημονική υπόθεση λειτουργίας του εγκεφάλου, κάθε εικόνα, κάθε σκέψη, κάθε συναίσθημα είναι το αποτέλεσμα ενός ιδιόμελου χορού εκφόρτισης συγκεκριμένων νευρικών κυττάρων. Η σύνθεση της συγκεκριμένης ‘χορευτικής’ ομάδας σε κάθε λειτουργική περιοχή του εγκεφάλου αντιστοιχεί μοναδικά στην εικόνα, στη σκέψη, στο συναίσθημα.

Όπως, λοιπόν, τα μέλη μίας ορχήστρας και μίας χορωδίας που βρίσκονται σε έναν πολυάνθρωπο/πολύβουο δημόσιο χώρο (π.χ. ένα σιδηροδρομικό σταθμό ή μία δημοτική αγορά) συντονίζονται προοδευτικά στην εκτέλεση ενός μουσικού-χορωδιακού κομματιού και παράγουν ένα μουσικό αποτέλεσμα-γεγονός (όπως την ωδή της χαράς της 9ης του Μπετόβεν που μόλις παρακολουθήσαμε), το οποίο επιβάλλεται στις γύρω ετερογενείς δραστηριότητες και τις κινούμενες ιδιόβουλες ανθρώπινες μονάδες, στο περιβάλλον χάος, έτσι και ο ατομικός ενθουσιασμός, η ευχαρίστηση και η γαλαζοαίματη ευτυχία προϋποθέτουν  έναν σταδιακό συντονισμό αρκετών νευρωνικών μονάδων που επιβάλλονται και παρασύρουν στην έκσταση το πολύβουο ενδο-εγκεφαλικό μας σύμπαν, κάτω από τη μύτη, μάλιστα, των γνωστικών μας δικτύων που προσπαθούν, ανεπιτυχώς συνήθως, να καταλάβουν και να δώσουν νόημα σε αυτό που συμβαίνει παραδίπλα τους.

Βιολογικά προβλήματα

Για να μην τα ρίχνουμε όμως όλα στις προσωπικές αδύναμες γνωστικές μας πλάτες, η ευτυχία αντιμετωπίζει προβλήματα και από την ίδια τη φύση και τους κανόνες της βιολογικής μας συγκρότησης Η έννοια της ευτυχίας ως διαρκούς  και χωρίς όρια ευχαρίστησης είναι αντίθετη με μία θεμελιώδη (νευρο)βιολογική αρχή: Τα νευροβιολογικά αισθητικά συστήματα είναι σχεδιασμένα να αντιδρούν σε αλλαγές των εισερχόμενων ερεθισμάτων και όχι στο μέγεθος τους. Η συνεχής παρουσία ενός ερεθίσματος, όσο μεγάλο και εάν είναι αυτό, οδηγεί σταδιακά σε μειωμένη υποδεκτική ευαισθησία, φαινόμενο που είναι γνωστό ως αισθητική προσαρμογή/εξοικείωση (sensory adaptation/accommodation). Για αυτόν τον λόγο γινόμαστε προοδευτικά αναίσθητοι στη μυρωδιά του σώματός μας, στα γυαλιά που κρέμονται στη μύτη μας, στην πολιτισμική μας καχεξία, στη ντροπή της φοροδιαφυγής μας, στον πρωτογονισμό των πολιτικών-κομματικών μας δεδομένων.

Το αντίστοιχό της στο πλαίσιο της ευτυχίας θα μπορούσε να είναι η ‘ηδονική προσαρμογή/εξοικείωση’. Η συναισθηματική αντίδραση σε ένα συνεχές ευχάριστο ερέθισμα σταδιακά μειώνεται ή εξαλείφεται. Ίσως γι’ αυτό, όπως έχουν δείξει πρώιμες μελέτες, αυτοί που κερδίζουν κάποιο λαχείο δεν γίνονται περισσότερο ευτυχείς-επανέρχονται πολύ σύντομα στα προηγούμενα επίπεδα ευτυχίας τους. Το φαινόμενο αυτό έχει ονομαστεί ηδονικός κυλιόμενος τάπητας (hedonic treadmill).

Μεθοδολογικά προβλήματα

Το μήκος, ως γνωστόν, το μετράμε με τα μέτρα. Το βάρος με τα κιλά. Τον χρόνο με τις ώρες. Τη νίκη με τα εδάφη που κατακτάμε, τις ψήφους που παίρνουμε, τα γκολ που βάζουμε. Τη φτώχεια μας, ακόμη, με τα ευρώ.

Την  ευτυχία όμως πώς την μετράμε; Πολλοί από μας πιστεύουν ότι δεν υπάρχει τρόπος να τη μετρήσουμε. Άλλοι πάλι πιστεύουν ότι και αυτή μετριέται, όπως κάθε τι στη ζωή. Σύμφωνα μάλιστα με τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, που από το 2012 συντάσσει έκθεση παγκόσμιας ευτυχίας, την ευτυχία των πολιτών πρέπει να τη μετράμε με συνυπολογισμό 6 παραγόντων: το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, το προσδόκιμο υγιούς ζωής, την κοινωνική στήριξη, την ελευθερία, τη γενναιοδωρία και την απουσία διαφθοράς στην κυβέρνηση ή τις επιχειρήσεις. Γι’αυτό, σύμφωνα με έναν ειδικό αξιωματούχο του ΟΗΕ, «ευτυχισμένες χώρες είναι εκείνες όπου παρατηρείται μία υγιής ισορροπία ευημερίας, όπως συνηθίζεται να μετριέται αυτή, και κοινωνικού κεφαλαίου, δηλαδή ένας υψηλός βαθμός εμπιστοσύνης στην κοινωνία, χαμηλό ποσοστό ανισότητας και εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση». Επομένως, είναι μάλλον ευεξήγητο που και η σχετική έκθεση του 2017 αξιολογεί ως πιο ευτυχισμένες τις σκανδιναβικές χώρες. Ως πιο δυστυχισμένες χώρες αξιολογεί τις χώρες της υποσαχάριας Αφρικής. Η Ελλάδα, αν θέλετε να μάθετε, κατατάσσεται στην 87η θέση. Δεν ξέρω τι μπορούμε να κάνουμε για να βελτιώσουμε τη θέση μας, είμαι πάντως σίγουρος ότι δεν πρέπει να ακολουθήσουμε το παράδειγμα των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων που θέσπισαν ειδικό υπουργείο Ευτυχίας.

Νευροεπιστήμη της ευχαρίστησης

Στην προσπάθειά τους να προσεγγίσουν νευροβιολογικά την ευτυχία, η σύγχρονη ψυχολογία και η νευροεπιστήμη υιοθετούν την άποψη του Δαρβίνου ότι το συναίσθημα και οι συναισθηματικές εκφράσεις αποτελούν εξελικτική προσαρμογή στις περιβαλλοντικές συνθήκες, αλλά και του Φρόυντ, ο οποίος υπογράμμιζε τον βιολογικό προσανατολισμό του ανθρώπου προς το δίπολο ‘αποφυγή πόνου-αναζήτηση ευχαρίστησης’. Επιπλέον, η σύγχρονη ερευνητική στρατηγική θεωρεί δεδομένο ότι κάθε συναισθηματική κατάσταση αποτελείται όχι μόνο από μία (μη ελέγξιμη από τρίτους) υποκειμενική εμπειρία, το συνειδητό συναίσθημα, αλλά και από μία απολύτως αντικειμενική συγκινησιακή κατάσταση, η οποία μπορεί να ελεγχθεί και μετρηθεί νευρωνικά, φυσιολογικά  και συμπεριφορικά. Μάλιστα, οι νευρωνικοί μηχανισμοί που διεκπεραιώνουν τις συναισθηματικές αντιδράσεις δεν περιορίζονται στον εγκέφαλο του ανθρώπου, αλλά είναι συγκρίσιμοι σε όλα τα θηλαστικά.

Εκφράσεις του προσώπου αντικειμενικά δηλωτικές αισθήματος αρέσκειας ή απαρέσκειας (π.χ. του γλυκού ή του πικρού) είναι συγκρίσιμες σε ανθρώπους, ουρακοτάγκους  και τρωκτικά, ενώ διέγερση ομόλογων εγκεφαλικών περιοχών στα διαφορετικά αυτά είδη φαίνεται ότι συνοδεύει ή και ενισχύει το αίσθημα αρέσκειας για ευχάριστα ερεθίσματα (π.χ. γλυκό).  Είναι μάλιστα εντυπωσιακό ότι θετικές αντιδράσεις ‘αρέσκειας’ και αρνητικές αντιδράσεις ‘απαρέσκειας-αηδίας’ εμφανίζονται από τον πρώτο μήνα της εξωμήτριας ζωής.

Αντιδράσεις ‘αρέσκειας’ σε γλυκιά/ευχάριστη γεύση

Γιατί η ευχαρίστηση δεν είναι μόνο μία αίσθηση ή ένας συνειρμός, αλλά και αυτό που παράγει η λειτουργία ενός εξειδικευμένου νευρωνικού κυκλώματος. Το κύκλωμα μάλιστα αυτό είναι διαφορετικό από αυτά που εξυπηρετούν την διεκπεραίωση των αισθητικών χαρακτηριστικών του ίδιου γεγονότος αλλά και από το κύκλωμα που μας κινητοποιεί προς το ευχάριστο

Στο απλοποιημένο σχήμα της εικόνας, το πράσινο/μεσο-στεφανιαίο κύκλωμα είναι το δοπαμινεργικό κύκλωμα το οποίο εικάζεται ότι εξυπηρετεί την επιθυμία/εξάρτηση, ενώ το κόκκινο/πορτοκαλί κύκλωμα υποτίθεται ότι εξυπηρετεί την ευχαρίστηση.

Αν, επιπλέον, ληφθούν υπόψη ενδείξεις σύμφωνα με τις οποίες οι νευρωνικοί μηχανισμοί που εμπλέκονται στις λεγόμενες ‘βασικές ευχαριστήσεις’ (π.χ. τροφής, σεξ) αλληλο-επικαλύπτονται σε μεγάλο βαθμό με αυτούς που εξυπηρετούν τις ‘ανώτερες ευχαριστήσεις’ (π.χ. θρησκευτικές, καλλιτεχνικές, αλτρουισμού), δημιουργείται η πεποίθηση ότι η μελέτη της νευροβιολογίας των ‘βασικών ευχαριστήσεων’ μπορεί να αποτελέσει δόκιμη και παραγωγική επιστημονική μέθοδο για την  αποκάλυψη ευρύτερων εγκεφαλικών ‘μηχανισμών ευτυχίας’.

Η ευχαρίστηση μπορεί να ιδωθεί ως εξελικτικό τρικ για την κινητοποίηση των ατόμων στην αναζήτηση των ανταμοιβών που είναι απαραίτητες για την υγεία και την επιβίωση. Σύμφωνα με αρκετούς νευροεπιστήμονες, για την κατανόηση του νευρωνικού κυκλώματος που εμπλέκεται στη εξυπηρέτηση της ανταμοιβής είναι κρίσιμο να καταλάβουμε ότι η ανταμοιβή περιλαμβάνει αρκετά επιμέρους ψυχολογικά συστατικά: α. την ‘ευχαρίστηση-ηδονή-αρέσκεια’ (τις κύριες νευρωνικές αντιδράσεις στο ηδονιστικό ερέθισμα), β. την ‘επιθυμία’ (την κινητοποιητική διαδικασία του αισθητικού κινήτρου, στην οποία κατά τα φαινόμενα εμπλέκεται η δοπαμίνη), και γ. την ‘μάθηση’ (αποτέλεσμα εξαρτημένων, συνειρμικών και γνωστικών αναπαραστάσεων).

Τα συστατικά αυτά αποτελούνται από συνειδητά και μη συνειδητά στοιχεία, διεκπεραιώνονται από διαφορετικούς νευρωνικούς μηχανισμούς και συνθέτουν τους νευρωνικούς κόμβους κάθε κύκλου ανταμοιβής-συμπεριφοράς. Μπορεί να εκτυλίσσονται ταυτόχρονα, αν και η ‘επιθυμία’ τείνει να κυριαρχεί στην αρχική φάση (ως ‘ορεκτικό’), η ‘ευχαρίστηση-ηδονή-αρέσκεια’ κατά την επόμενη φάση (της κατανάλωσης, που μπορεί να οδηγήσει στον κορεσμό). Η μάθηση, τέλος, εκτυλίσσεται σε όλη τη διάρκεια του κύκλου.

Η αλληλεξάρτηση ‘αρέσκειας’-‘επιθυμίας’ είναι λογικά προφανής και εξελικτικά μάλλον επωφελής, όμως η καθημερινή ευτυχία εξαρτάται από την ελεγχόμενη ισορροπία μεταξύ ‘αρέσκειας’ και ‘επιθυμίας’. Διατάραξη της ισορροπίας τους, ή ολοκληρωτική αποσύνδεσή τους απομακρύνει τον άνθρωπο από τον στόχο (ευτυχία) ή από τον κόσμο, με ίδιο ακριβώς αποτέλεσμα.

Το επιστημονικό, και όχι μόνο, μήνυμα είναι ότι ο νευρωνικός άνθρωπος μπορεί να ‘επιθυμεί’ μία ανταμοιβή χωρίς απαραίτητα να του ‘αρέσει’ αυτή η ανταμοιβή, ή και το αντίθετο. Τη δυνατότητα ‘αποσύνδεσης’ επιθυμίας-ευχαρίστησης απέδειξαν α. πειράματα σε ποντίκια που στερούνταν δοπαμίνης και τα οποία συνέχιζαν να τους αρέσουν πράγματα (όταν τα έτρωγαν έγλειφαν τα χείλη τους), αλλά αδιαφορούσαν/δεν κινητοποιούνταν για αυτά, αλλά και β. οι τραγικές περιπτώσεις Παρκινσονικών ασθενών μετά από την επιδημία ληθαργικής εγκεφαλίτιδας των αρχών του 20ου αιώνα, τις οποίες περιέγραψε ο Oliver Sacks και ‘ζωντάνεψαν’ κινηματογραφικά στην ταινία ‘Ξυπνήματα’/‘Awakenings’.

Μία μικρή αναφορά σε παλιά γνωστά πειράματα για να μας δοθεί η δυνατότητα να αναφερθούμε σε πιο σύγχρονα ευρήματα. Όταν στα μέσα του περασμένου αιώνα οι James Olds και Peter Milner διαπίστωσαν πειραματικά ότι εργαστηριακοί ποντικοί κλεισμένοι σε κλουβιά Skinner ήταν ικανοί να λιμοκτονούν επειδή αφιέρωναν όλο τους το ενδιαφέρον στο να πατούν, έως και 2000 φορές την ώρα, ένα μοχλό που διέγειρε, μέσω ενός ενδο-εγκεφαλικού ηλεκτροδίου, μία συγκεκριμένη περιοχή του εγκεφάλου τους, θεωρήθηκε από όλους ότι ανακαλύφθηκε το εγκεφαλικό κέντρο της ευχαρίστησης, γεγονός που άνοιξε το δρόμο για μερικές ηθικώς απαράδεκτες θεραπευτικές προσεγγίσεις.

Στην εικόνα αριστερά σημειώνεται η θέση του ηλεκτροδίου από τα πειράματα των James Olds και Peter Milner το 1954, και δεξιά του ηλεκτροδίου που τοποθετήθηκε υπό την επίβλεψη του ψυχιάτρου Robert Heath το 1972 στον εγκέφαλο ενός ψυχασθενούς (του Β-10) με έντονα καταθλιπτικά και αυτοκτονικά επεισόδια. Η επιθυμία των πειραματοζώων και των ασθενών να πατούν συνεχώς το κουμπί που διέγειρε την συγκεκριμένη περιοχή ερμηνεύτηκε από τους πειραματιστές και τον Robert Heath ως απόδειξη διέγερσης  του «εγκεφαλικού κέντρου της ευχαρίστησης». Προσεκτικότερη αξιολόγηση των πειραμάτων και των περιγραφών που έκαναν οι ίδιοι οι εμφυτευμένοι με ηλεκτρόδια ασθενείς οδήγησε στο συμπέρασμα ότι αυτό που επετύγχανε η ηλεκτρική διέγερση της εγκεφαλικής περιοχής είναι να ‘επιθυμούν’ πολύ κάτι (π.χ. σεξουαλική ικανοποίηση), επειδή διέγειρε μία δεσμίδα ινών που ξεκινά από την κοιλιακή καλυπτρική περιοχή και μέσω του επικλινή πυρήνα καταλήγει στον προμετωπιαίο φλοιό.

Σήμερα, λοιπόν, πιθανολογείται ότι  η διέγερση της περιοχής αυτής, σε ζώα και ανθρώπους, κινητοποιεί την ψυχαναγκαστική ‘επιθυμία’ του ατόμου για επανάληψη της νευρωνικής διέγερσης.  Μία ‘επιθυμία’ ανάλογη αυτής που αισθάνονται οι πάσης φύσεως εξαρτημένοι από ουσίες και συμπεριφορές, οι οποίοι ακολουθώντας με συνέπεια τον μονόδρομο της ευχαρίστησης που κάποτε γεύτηκαν καταλήγουν στη δυστυχία. Θυμίζω απλώς την μερική αλήθεια της αρχαίας επικούρειας επισήμανσης ότι  ‘εάν θέλεις να κάνεις κάποιον ευτυχισμένο μη του δίνεις λεφτά. Περιόρισέ του τις επιθυμίες’.

Η ουσία της ευχαρίστησης και το νόμισμα της επιθυμίας

Και από τις παλιές ιστορίες ερχόμαστε σε μία νεότερη: Μία 34χρονη παντρεμένη γυναίκα,  με το ψευδώνυμο Στέφανι, που από τα 29 της είχε διαγνωσθεί να πάσχει από Πάρκινσον, εμφάνισε ξαφνικά βουλιμία για φαγητό, ιδιαίτερα για γλυκά. Εξίσου ξαφνικά, ανέπτυξε αχαλίνωτο πάθος για τον τζόγο. Διαπιστώθηκε, με καθυστέρηση μερικών χρόνων, ότι οι ανεξήγητες αυτές συμπεριφορές ήταν παρενέργειες ενός αγωνιστή δοπαμίνης (Mirapex/pramipexole) που έπαιρνε η Στέφανι για την αντιμετώπιση των Παρκινσονικών συμπτωμάτων.

Η δοπαμίνη εθεωρείτο μέχρι πρόσφατα ως συνώνυμη της εγκεφαλικής ευχαρίστησης. Σήμερα όμως αλλάζει η εικόνα, μιας και οι σχετικές έρευνες αποδεικνύουν ότι η δοπαμίνη δεν είναι το εγκεφαλικό μόριο της ευχαρίστησης. Σύμφωνα με τη θεωρία ‘incentive sensitization’, που ανέπτυξαν οι Kent Berridge και Terry Robinson από το Πανεπιστήμιο του Michigan, η δράση της δοπαμίνης στο εγκεφαλικό κύκλωμα της ανταμοιβής κωδικεύει την επιθυμία. Σύμφωνα όμως με τη θεωρία ‘reward prediction error’, που ανέπτυξε ο Wolfram Schultz  από το Cambridge, η δοπαμίνη βοηθάει τον εγκέφαλο να προβλέψει την ανταμοιβή, να εκτιμήσει δηλαδή τη διαφορά ανάμεσα στο προσδοκώμενο και σε αυτό που θα εισπράξει και, επομένως, να βάλει τις προτεραιότητές του / να συμπεριφερθεί ανάλογα. Έτσι, ο διψασμένος υπερτιμά το νερό, ο ερωτευμένος το ταίρι του, ο στερημένος την ουσία του. Τέλος, κάποιοι θεωρούν ότι μπορεί να ισχύουν και οι δύο παραπάνω θεωρίες. Η δοπαμίνη μπορεί να κωδικεύει την επιθυμία σε μερικά νευρωνικά κυκλώματα, και την πρόβλεψη της αξίας που έχει μία εμπειρία (μία ουσία) για τον συγκεκριμένο οργανισμό τη συγκεκριμένη στιγμή, σε κάποια άλλα κυκλώματα.

Η σχέση της δοπαμίνης με την επιθυμία και την σημασία/προτεραιότητα που δίνει ο εγκέφαλος τη δεδομένη στιγμή σε μία συγκεκριμένη ηδονή/ουσία αναδεικνύει τον κρίσιμο ρόλο της δοπαμίνης στην εξάρτηση, ιδιαίτερα καθώς οι διάφορες ουσίες και οι άλλες ηδονικές απολαύσεις επηρεάζουν καταλυτικά τον τρόπο με τον οποίο αξιολογεί το σύστημα ανταμοιβής τα σημαντικά. Επίσης, εξηγεί τόσο το ψυχολογικό φαινόμενο του ηδονικού κυλιόμενου τάπητα, όσο και γιατί προτιμάμε, όπως είναι γνωστό, μία μικρότερη ανταμοιβή τώρα από μία μεγαλύτερη πολύ αργότερα (φαινόμενο ‘εκπτωτικής επίδρασης της καθυστέρησης’/‘delay discounting’), ίσως γιατί η μακρόχρονη ανταμοιβή κωδικεύεται από μικρότερη ποσότητα δοπαμίνης.

Επανέρχομαι στη διδακτική ιστορία της Στέφανι, η οποία όταν σταμάτησε να παίρνει το Mirapex απαλλάχτηκε από όλες τις ψυχαναγκαστικές συμπεριφορές. Όταν όμως μετά από αρκετό καιρό αναγκάστηκε, λόγω των Παρκισονικών προβλημάτων της,  να πάρει έναν άλλο αγωνιστή δοπαμίνης, άρχισε να ψάχνει καταναγκαστικά στο διαδίκτυο για περιστασιακούς σεξουαλικούς συντρόφους. Αυτή τη φορά όμως, σύμφωνα με την ίδια ‘ένα κομμάτι του μυαλού της ήξερε ότι αυτό ήταν λάθος’, όπως επίσης ήξερε και τι έπρεπε να κάνει για να το σταματήσει (να σταματήσει να παίρνει το φάρμακο). Η δοπαμίνη μπορεί να τροποποιεί τις επιθυμίες και τις παρορμήσεις μας, αλλά δεν είναι ο μόνος παράγων που καθορίζει τις πράξεις και τις επιλογές μας, και φυσικά, τα σπουδαία δεν ταυτίζονται απόλυτα με τις τρέχουσες επιθυμίες μας.

Βασικές ευχαριστήσεις, ανώτερες ευχαριστήσεις και εγκεφαλικά hot spots

Η εμπειρία μίας ευχαρίστησης μοιάζει συχνά πολύ διαφορετική από την εμπειρία μίας άλλης ευχαρίστησης. Ένα εύγευστο φαγητό, μία ρομαντική ή σεξουαλική ευχαρίστηση, η ακρόαση μίας όμορφης μουσικής, ή η λήψη ενός εθιστικού φαρμάκου παράγουν μοναδικές εμπειρίες. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, νευροαπεικονιστικές μελέτες αποκαλύπτουν ότι διαφορετικές ανταμοιβές ενεργοποιούν ένα σύστημα αλληλο-επικαλυπτόμενων εγκεφαλικών περιοχών: ευχαριστήσεις από τροφή, σεξ, μουσική, τέχνη, ακόμη και μονιμότερες ευχάριστες καταστάσεις, παράγουν εντυπωσιακά όμοιους τύπους νευρωνικής δραστηριότητας.

Το δίκτυο των εγκεφαλικών περιοχών (‘hot spots’ αποκαλούνται) που δραστηριοποιούνται σε αυτές τις περιπτώσεις περιλαμβάνει περιοχές του προμετωπιαίου φλοιού (κυρίως του κογχομετωπιαίου φλοιού, της νήσου και του πρόσθιου φλοιού του προσαγωγίου) καθώς και υποφλοιικές περιοχές του μεταιχμιακού συστήματος, όπως τον επικλινή πυρήνα (NAc), την κοιλιακή ωχρή (ventral pallidum) και την αμυγδαλή.

Στα σχηματογραφήματα εγκεφάλου τρωκτικών (Α) σημειώνονται με κόκκινο χρώμα τα λεγόμενα hot spots, των οποίων η διέγερση ενισχύει τις αντιδράσεις ‘ευχαρίστησης-αρέσκειας’, και με μπλε χρώμα τα cold spots, που διέγερσή τους μειώνει τις αντιδράσεις ‘ευχαρίστησης-αρέσκειας’. Στα σχηματογραφήματα εγκεφάλου ανθρώπου (Β), σημειώνονται με κόκκινο χρώμα τα αντίστοιχα σημεία και με πράσινο χρώμα εγκεφαλικές περιοχές οι οποίες κωδικεύουν θετικές συναισθηματικές αντιδράσεις.  

Αξίζει ίσως να υπογραμμιστεί ότι από όλες αυτές τις φλοιικές και υποφλοιικές περιοχές του δικτύου ευχαρίστησης, μόνο η διέγερση της κοιλιακής ωχρής, κοντά στην οποία βρίσκεται ο επικλινής πυρήνας, είναι ικανή και αναγκαία συνθήκη για την παραγωγή αντιδράσεων ευχαρίστησης. Η περιοχή αυτή έχει εκτεταμένες συνδέσεις με τον κογχομετωπιαίο φλοιό και καταστροφή της προκαλεί ανηδονία, το βασικό σύμπτωμα των καταθλιπτικών.  Η βιβλιογραφία μάλιστα περιλαμβάνει και ένα ‘case report’ στο οποίο περιγράφεται ανηδονία μετά από αμφοτερόπλευρη βλάβη της κοιλιακής ωχρής περιοχής.

Πειράματα διέγερσης του επικλινή πυρήνα τρωκτικών, με μικροεγχύσεις αγωνιστών/ανταγωνιστών υποδοχέων, αποδεικνύουν ότι ο πυρήνας αυτός μοιάζει με κλαβιέ πιάνου. Διέγερση κάποιων τμημάτων του  ενισχύει τις εκδηλώσεις επιθυμίας/ευχαρίστησης, ενώ διέγερση άλλων τμημάτων του αυξάνει τις αντιδράσεις απέχθειας/φόβου. Φαίνεται, δηλαδή, ότι όπως το μουσικό κλαβιέ παράγει πολλές ευδιάκριτες νότες έτσι και το συναισθηματικό κλαβιέ αυτής της περιοχής παράγει διαφορετικές κινητοποιητικές συναισθηματικές αντιδράσεις. Μόνο που αυτό το κλαβιέ φαίνεται ότι δεν είναι μόνιμα κουρντισμένο να παράγει συγκεκριμένες αντιδράσεις.

Είναι εντυπωσιακό ότι οι συνθήκες του περιβάλλοντος  μπορεί να ξανακουρντίζουν το κλαβιέ του επικλινή πυρήνα. Σε συνθήκες ηρεμίας του κλουβιού ενός ποντικού, η διέγερση σχεδόν όλων των περιοχών του επικλινή πυρήνα δεν προκαλεί αντιδράσεις φόβου/αποφυγής, αλλά επιθυμίας/ευχαρίστησης. Σε συνθήκες λίγο στρεσσογόνες ή πολύ στρεσσογόνες, αυξάνονται οι περιοχές των οποίων η διέγερση προκαλεί φόβο ή ανάμικτα ευχάριστα και δυσάρεστα συναισθήματα.

Στην πάνω σειρά της εικόνας εικονογραφούνται οι αντιδράσεις μετά από διέγερση επιμέρους τμημάτων του επικλινή πυρήνα ποντικών. Διέγερση πρόσθιων περιοχών (με πράσινο χρώμα)  του επικλινή πυρήνα προκαλεί έντονη αύξηση επιθυμίας/ευχαρίστησης, ενώ διέγερση οπίσθιων περιοχών (με κόκκινο χρώμα) αυξάνει δραματικά τις αντιδράσεις φόβου και απέχθειας. Με κίτρινο σημαίνονται περιοχές των οποίων η διέγερση προκαλεί και ευχαρίστηση/επιθυμία και φόβο. Όπως, όμως, φαίνεται στην κάτω σειρά, μεταβολή των συνθηκών διαμονής των ποντικών από το ήρεμο περιβάλλον του κλουβιού τους (αριστερά), σε λίγο στρεσσογόνο περιβάλλον (μέση) ή σε πολύ στρεσσογόνο περιβάλλον (δεξιά) αυξάνει την έκταση των περιοχών του πυρήνα που διεγειρόμενες παράγουν όχι αντιδράσεις ευχαρίστησης (πράσινο χρώμα), αλλά αντιδράσεις φόβου/απέχθειας (κόκκινο χρώμα) ή ανάμικτες αντιδράσεις (κίτρινο χρώμα).

Η περίπτωση της μουσικής ευχαρίστησης

Ο ισχυρισμός ότι ένα κοινό νευρωνικό δίκτυο ανταμοιβής εξυπηρετεί τόσο τις βασικές όσο και τις ανώτερου επιπέδου ευχαριστήσεις είναι εύλογο να δημιουργεί σκεπτικισμό. Στην προσπάθεια να εξεταστούν οι εύλογες επιφυλάξεις, είναι χρήσιμο να μελετήσει κανείς την περίπτωση της μουσικής, της μουσικής ευχαρίστησης. Γιατί η μουσική δεν είναι ούτε απαραίτητη για την επιβίωση ή την επίτευξη φυσιολογικής ομοιόστασης, αλλά ούτε η αξία της σχετίζεται με κάποια έμμεση ανταμοιβή, όπως είναι το χρήμα. Η μουσική δεν είναι ανταλλάξιμη, έχει ενδογενή αξία και εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη μάθηση. Και σε αυτό συμφωνούν πρώιμοι και όψιμοι διανοητές. Με τα λόγια του Αριστοτέλη (Πολιτικά Ι-ΙΙ) «Για τη μουσική …ούτε ποια δύναμη έχει μπορεί κάποιος να εξακριβώσει ούτε για ποιο λόγο πρέπει να τη μαθαίνουμε, αν δηλ. τη μαθαίνουμε για να τη χρησιμοποιήσουμε σαν παιχνίδι ή μέσο ανάπαυσης, όπως ο ύπνος και το μεθύσι..» Με τα λόγια του Δαρβίνου «Καθώς ούτε η απόλαυση, ούτε η ικανότητα παραγωγής μουσικών ήχων αποτελούν λειτουργίες έστω και ελάχιστης χρηστικής αξίας για τον άνθρωπο στην καθημερινή του ζωή, θα πρέπει να τις ταξινομήσω ανάμεσα στις πιο μυστήριες που συνάντησα ποτέ»

Η μουσική έχει χαρακτηριστεί ως η γλώσσα των συναισθημάτων, αν και κάποιοι το αρνούνται θεωρώντας ότι τα μουσικά συναισθήματα είναι λεπτότερα των συναισθημάτων της ζωής. Ωστόσο, η αναγνώριση των συναισθημάτων ενός μουσικού κομματιού είναι σχεδόν αυτόματη διαδικασία, η οποία πραγματοποιείται μέσα σε 500 χιλιοστά του δευτερολέπτου μετά την έναρξη του κομματιού, ακόμη και από παιδιά ηλικίας τριών χρόνων, όπως και από ακροατές απόλυτα ανεξοικείωτους με το μουσικό σύστημα που ακούν.

Μελέτες με PET και fMRI απέδειξαν  ότι το ίδιο εγκεφαλικό δίκτυο ανταμοιβής ενεργοποιείται από μουσικά ερεθίσματα που προσλαμβάνονται ως ευχάριστα ή προτιμητέα. Διαπιστώθηκε ότι η λίγο ή πολύ ευχάριστη μουσική συνοδεύεται από ενεργοποίηση της κοιλιακής ωχρής περιοχής και του επικλινή πυρήνα (ο οποίος παρακολουθεί τα ρίγη ευχαρίστησης που διαπερνούν τον ακροατή). Επιπλέον, διαπιστώθηκε διέγερση του ραχιαίου ραβδωτού λίγα δευτερόλεπτα  πριν το ρίγος ευχαρίστησης, ενώ η διέγερση του επικλινή πυρήνα στο κοιλιακό ραβδωτό συμβαίνει κατά τη στιγμή της μέγιστης απόλαυσης (του ρίγους). Δηλαδή, θα μπορούσε να πει κάποιος ότι το ραχιαίο ραβδωτό εμπλέκεται σε μηχανισμούς προσμονής και πρόβλεψης της ευχαρίστησης, ενώ η ευρύτερη περιοχή του κοιλιακού ραβδωτού  στην ηδονική διεκπεραίωση.

Μία άλλη διαπίστωση των μελετών αυτών ήταν η αυξημένη λειτουργική σύνδεση μεταξύ των ακουστικών (και όχι μόνο) περιοχών του φλοιού με το ραβδωτό  κατά τη διάρκεια της επεξεργασίας μουσικών ήχων υψηλής ανταμοιβής. Οι φλοιικές ακουστικές περιοχές επεξεργάζονται βέβαια την ακουστική πληροφορία αλλά και εμπλέκονται σε πιο αφηρημένους υπολογισμούς σχετικούς με την αντίληψη, την φαντασία και τη χρονική πρόβλεψη. Τέτοιες επεξεργασίες περιλαμβάνουν και εσωτερικές αναπαραστάσεις μουσικών μοτίβων προηγούμενων εμπειριών, οι οποίες μπορεί να χρησιμοποιηθούν  για την πρόβλεψη νέων μουσικών εμπειριών. Οι αλληλεπιδράσεις αυτές μπορεί να εξηγούν ίσως εν μέρει τις μεγάλες ατομικές διαφορές  στις μουσικές (ηδονικές) προτιμήσεις, καθώς καθένας μας έχει την μοναδική του ιστορία ακρόασης, από την οποία προκύπτουν  διαφορετικά μουσικά καλούπια. Δηλαδή, το (ανώτερο) φλοιικό σύστημα διερευνά και υπολογίζει τις τονικές και ρυθμικές σχέσεις της όποιας μουσικής και οδηγείται στη δημιουργία μουσικών προσδοκιών (και άρα απόλαυσης) με βάση προηγούμενες μουσικές εμπειρίες.

Μπορούν όλοι οι άνθρωποι να αντλήσουν ευχαρίστηση από τη μουσική; Όχι.

Η ανάπτυξη ενός σύνθετου ερωτηματολογίου (Barcelona Music Reward Questionnaire / BMRQ) απέδειξε ότι 5% περίπου του πληθυσμού εμφανίζει μικρή ευαισθησία στη μουσική ανταμοιβή, χωρίς να παρουσιάζει γενικευμένη ανηδονία ή κατάθλιψη, ή αδυναμία αντίληψης των συστατικών της μουσικής.

Τι μπορεί να σημαίνει αυτό;

1ον ότι μπορεί να διαφέρουμε μεταξύ μας όχι μόνο στην ικανότητα να γευτούμε γενικώς ευχαρίστηση, αλλά και στη δυνατότητα να γευτούμε/αισθανθούμε/βιώσουμε  συγκεκριμένες απολαύσεις της ζωής, και

2ον ότι αυτές οι διαφορές ίσως να είναι αποτέλεσμα της ίδιας της φύσης κάποιων θεωρούμενων απολαύσεων. Για παράδειγμα, η ανταμοιβή της μουσικής, λόγω της σύνθετης και αφηρημένης φύσης της, καθώς και της εξάρτησής της από πολιτισμικούς παράγοντες και τη μάθηση, μπορεί να είναι περισσότερο εξαρτημένη από ανώτερους φλοιικούς μηχανισμούς από ό,τι άλλες ευχαριστήσεις. Την εκδοχή αυτή υποστηρίζουν κάποιες περιπτώσεις επίκτητης μουσικής ανηδονίας μετά από βλάβες όχι στο υποφλοιικό σύστημα ευχαρίστησης αλλά στον κροταφικό, μετωπιαίο και βρεγματικό φλοιό.

Βλάβη των φλοιικών αυτών περιοχών, ή διατάραξη της αρμονικής συνεργασίας των ιεραρχικά διαταγμένων νευρωνικών κόμβων του δικτύου, διαπιστώθηκε πειραματικά ότι προκαλεί και εκδηλώσεις απαρέσκειας σε εξωτερικά ερεθίσματα που προηγουμένως προκαλούσαν εκδηλώσεις αρέσκειας (π.χ. γλυκό).

Παθολογική αδυναμία απόλαυσης μπορεί να εκδηλωθεί και σε άτομα στα οποία η ομαλή λειτουργία του εγκεφαλικού κυκλώματος ευχαρίστησης  επισκιάζεται από τη διαταραγμένη δράση άλλων ‘ανώτερων’ εγκεφαλικών συνιστωσών της βιολογικής/κοινωνικής μας έκφρασης. Η αδυναμία ‘ανώτερων’ φλοιικών περιοχών να μεταφράσουν και να προσφέρουν γνωστική σημασιολόγηση στα ευχάριστα είναι ίσως η αιτία της απουσίας χαράς  από τη ζωή των καταθλιπτικών και άλλων ψυχικά διαταραγμένων. Και όταν ο εγκέφαλος χάνει τη δυνατότητα να γεύεται τις μικρές κρίσιμες δόσεις ευχαρίστησης αποσυνδέεται από τη νοητική κατασκευή στην οποία βασίζεται η ανθρώπινη και κοινωνική ουτοπία. Την (ψευδ)αίσθηση προσδοκίας της ευτυχίας.

Ευτυχία και βασικό εγκεφαλικό δίκτυο

Μία εναλλακτική υπόθεση για την εξήγηση της εγκεφαλικής σύνδεσης μεταξύ ευχαρίστησης  και ευτυχίας, αλλά και της παθολογικής αδυναμίας για προσωπική απόλαυση, συσχετίζει το νευρωνικό δίκτυο εξυπηρέτησης της ευχαρίστησης με το  ‘δίκτυο προ-επιλεγμένης λειτουργίας’ ή ‘βασικό δίκτυο’ του εγκεφάλου. Στις νευροεπιστήμες, ως βασικό δίκτυο του εγκεφάλου περιγράφεται το δίκτυο εγκεφαλικών περιοχών οι οποίες παρουσιάζουν συνεχή σχετική δραστηριότητα, ακόμη και όταν ο εγκέφαλος εμφανίζεται να αδρανεί, δηλαδή δεν επεξεργάζεται πληροφορίες του έξω κόσμου. Το βασικό δίκτυο, το οποίο υφίσταται σημαντικές αλλαγές κατά τη διάρκεια της ανάπτυξής μας, πιστεύεται ότι αποτελείται από επιμέρους υπο-συστήματα τα οποία συνολικά εξυπηρετούν την εξελισσόμενη αναπαράσταση του αυτο-ειδώλου μας, συνδέοντας συνεχώς το παρελθόν με το μέλλον μας. Αλλοιωμένη δραστηριότητα του βασικού δικτύου έχει συνδεθεί με κρίσιμες εκδηλώσεις του παθολογικού εγκεφάλου (αυτιστικού, σχιζοφρενικού, ανοιακού κ.λ.π.). Δεδομένου ότι ορισμένες από τις περιοχές του εγκεφαλικού αυτού κυκλώματος ταυτίζονται με τις φλοιικές περιοχές του ‘δικτύου της ευχαρίστησης’, οι οποίες σημειωτέον εμφανίζουν υψηλή πυκνότητα οπιούχων υποδοχέων και έχουν συνδεθεί κλινικά με την κατάθλιψη και τη θεραπεία της, διατυπώθηκε η εικασία ότι το βασικό δίκτυο του εγκεφάλου έχει κρίσιμο ρόλο στην αξιολόγηση  και νοηματοδότηση των πλευρών της προσωπικής ευχαρίστησης και στη σύνδεση ηδονής και ευδαιμονίας.

Η υπόθεση αυτή φέρνει στον νου τη θεωρία του ‘προκαθορισμένου σημείου’ (set point), η οποία αρχικά διατυπώθηκε για να εξηγήσει την τάση κάθε συγκεκριμένου σώματος να επανέρχεται στο συνηθισμένο βάρος του, και στη συνέχεια θεωρήθηκε ότι μπορεί να εξηγήσει και τον βαθμό ευτυχίας προς τον οποίο υποτίθεται ότι τείνει ο εγκέφαλος ενός  συγκεκριμένου ατόμου, ανεξαρτήτως των όποιων πρόσκαιρων διακυμάνσεων βιώνει. Το ίδιο, λέει, μπορεί να συμβαίνει και στις κοινωνίες, γι’ αυτό το ΑΕΠ εμφανίζεται να έχει ελάχιστη επιρροή στην ευτυχία των πολιτών.  Το παρηγορητικό δίδαγμα είναι προφανές: Συνέλληνες μην πτοείστε. Η εθνική μας κατάθλιψη είναι ένα πρόσκαιρο ενοχλητικό γεγονός, ανίκανο να επηρεάσει το προκαθορισμένο, από τον Θεό της Ελλάδας, σημείο εθνικής ευδαιμονίας. Το νευρικό μας σύστημα θα (ξανα)αποβάλει κάθε πρόσκαιρη μελαγχολική διαπίστωση.

Ωστόσο, φρόνιμο είναι να μη διαφεύγει και το λογικοφανές συμπέρασμα άλλων μελετών, σύμφωνα με το οποίο η υγεία (=σωματική, ψυχική και κοινωνική ευεξία) επηρεάζεται άμεσα από τις οικονομικές μεταβολές.

Εξελικτικά προβλήματα: το ιδιωτικό συναίσθημα και οι άλλοι

Στη μακρά διαδικασία εξέλιξης και συγκρότησης του ανθρώπου και των κοινωνιών πολύ συχνά διαμορφώνονται ισχυρές και αντιφατικές πραγματικότητες

Με την ανάδυση της συνείδησης κατά τη διάρκεια της εξέλιξης, τα συναισθήματα, τα οποία κατά τον Δαρβίνο αποτελούν κλειδί για την επιβίωση του ικανότερου (αυτού που θα ζήσει περισσότερο για να προλάβει να αναπαραχθεί), έγιναν μία νέα εξελικτική δύναμη που διαμόρφωσαν τον άνθρωπο και τον πολιτισμό του. Όχι μόνο γιατί τα συναισθήματα, εάν το σκεφτούμε προσεκτικά, αποτελούν έναν βασικό βιολογικό μηχανισμό απόδοσης προσωπικής σημασίας και αξίας σε πράγματα και πράξεις του κόσμου (πράγμα που από μόνο του έχει τρομακτική σημασία) αλλά και γιατί τα συναισθήματα σταδιακά αναπτύχθηκαν και αυτονομήθηκαν σε σημείο να διαμορφώσουν ένα νέο πλαίσιο πραγματικότητας για τον νευρωνικό άνθρωπο, ένα νέο πολιτισμικό πλαίσιο. Το συναισθηματικά ‘καλό’ απομακρύνθηκε-αυτονομήθηκε από το Δαρβινικά ‘καλό’, με αποτέλεσμα η ευχάριστη εμπειρία να γίνει αυτοσκοπός, και ο άνθρωπος ένα υπερ-συναισθηματικό είδος, ένα ηδονοτρόπο είδος.

Ωστόσο, ο άνθρωπος γινόταν παράλληλα και ένα υπερ-κοινωνικό ζωο. Στην πορεία αυτή κατόρθωνε να αντιλαμβάνεται και τις πηγές ευχαρίστησης ή δυσφορίας των συνανθρώπων του και να συλλαμβάνει αφηρημένες και συμβολικές έννοιες, κρίσιμες για αυτόν και τους άλλους από τους οποίους εξαρτάται, να δημιουργεί γλώσσα, μύθους, ιδεολογίες, και μετα-ανάγκες (κατά Αbraham Maslow), όπως είναι η αλήθεια, η δικαιοσύνη, η ομορφιά, η τάξη κλπ, από τις οποίες επηρεάζεται ή εξαρτάται η ‘ευτυχία’ μας.

Η υπερ-συναισθηματικότητα και η υπερ-κοινωνικότητα, φαινομενικά αντίρροπες αλλά στην πραγματικότητα αξεδιάλυτα πλην ιεραρχικά εξαρτημένες, μορφοποίησαν τις δυνατότητες και τα όρια ευτυχίας του ανθρώπου. Τον προίκισαν με την ικανότητα να ζει μία πνευματική και υπερβατική ζωή που πρέπει διαρκώς να λογοδοτεί στα ζωικά υλικά από τα οποία εξαρτάται. Του επέτρεψαν να ζει μία ανώτερη ζωική συνθήκη η οποία εξαρτάται και προϋποθέτει μία υγιή κατώτερη ζωική συνθήκη. Να βιώνει έναν απόλυτο δυισμό – γνωστό πλην ανερμήνευτο φαντάζομαι σε όλους μας. Ελπίζω ότι το μικρό χειροποίητο βίντεο που ακολουθεί, θα καταφέρει να εκφράσει αποτελεσματικότερα το κοινό μας πρόβλημα.

Γονιδιακές υπερβάσεις και νευροβιολογικά μαθήματα

Τι σημαίνουν άραγε αυτά για την προσωπική δυνατότητα του καθενός μας να αξιοποιήσει τις ευκαιρίες που του δίνει το κοινωνιο-βιολογικό υλικό του για ευτυχία;

Τα σενάρια για γενετικό προκαθορισμό της ανθρώπινης ευτυχίας πηγαινοέρχονται αρκετά χρόνια στον χώρο που δημιουργεί η ανάγκη για μετάφραση θραυσμάτων επιστημονικής πληροφορίας σε μονοσήμαντο χρηστικό συμπέρασμα. Η πρόσφατη σχετικά έρευνα αποκάλυψε μορφές συγκεκριμένων γονιδίων που είτε κωδικεύουν εγκεφαλικές ουσίες  χρήσιμες για την ευεξία του εγκεφάλου (η Ολλανδή Meike Bartells ισχυρίζεται ότι διαπίστωσε 20 θέσεις του ανθρώπινου γονιδιώματος που σχετίζονται με την ευτυχία) και, επομένως, ‘προδιαθέτουν’ στην ευτυχία, είτε εγγυώνται μεγαλύτερες πιθανότητες ευτυχίας σε γυναίκες, όχι σε άνδρες,  καθώς και προνομιακή συμβολή του αριστερού εγκεφαλικού ημισφαιρίου στην επίτευξη συναισθημάτων ικανοποίησης. Οι επιστημονικές αυτές πληροφορίες είναι κατά πάσα πιθανότητα αξιόπιστες και μπορούν να αξιοποιηθούν προς όφελος της κατανόησης και της αντιμετώπισης της φυσιο-παθολογίας του ανθρώπου.

Για να γίνει όμως κάτι τέτοιο πρέπει πρωτίστως να ενσωματωθούν σε μία αντίληψη διαφορετική από τις δύο κυρίαρχες και αλληλο-τροφοδοτούμενες ντετερμινιστικές θεωρήσεις της ζωής. Αυτών, δηλαδή, που είτε αρνούνται τη δυνατότητα οποιουδήποτε φυσικού παράγοντα να επηρεάσει την τύχη του ανθρώπου, είτε εναποθέτουν όλη την ευθύνη της ατομικής τύχης και ενέργειας στα παντοδύναμα προϋπάρχοντα γονίδια. Θεωρίες, δηλαδή, που αρνούνται επιμόνως να ‘διαβάσουν’ το μάθημα της σύγχρονης (νευρο)βιολογίας: Ο νευρικός ιστός/εγκέφαλος είναι μοναδικός επειδή εμπεριέχει και το περιβάλλον,  υπερβαίνει δηλαδή την ίδια τη φύση των υλικών από τα οποία είναι φτιαγμένος, αφού στη μακρά διαδικασία συγκρότησής του αφομοιώνει  εμπειρίες (προσωπικές και ξένες), συμβολικές σχέσεις, ιδέες, αξιολογήσεις, και εμφανίζεται ως νους. Και το επιτυγχάνει αυτό επειδή τα ίδια τα γονίδια προβλέπουν τη δυνατότητα αλληλεπίδρασης νευρικού ιστού και περιβάλλοντος! Με την αλληλεπίδραση αυτή, δηλαδή με το βίωμα, η βιολογία του ατόμου μετέχει/γίνεται κοινωνός του άϋλου κοινού που την καθορίζει.

To be or not to be?

Η ευτυχία, σε κάθε γωνιά του πλανήτη, συνεχίζει να αποτελεί αίνιγμα. Η ίδια η φύση της υποχρεώνει ανθρώπους και κοινωνίες να προσπαθούν εναγωνίως να της δώσουν μορφή και ταυτόχρονα να τη διαφυλάξουν από κάθε ‘ανίερη’ προσπάθεια αποδόμησής της σε κοινώς κατανοητά στοιχεία και εμπράγματες βιολογικές διεργασίες.  Επειδή, όμως, η παρακαταθήκη του προγόνου Παρμενίδη «ου γαρ άνευ του εόντος ευρήσεις το νοείν» εξακολουθεί να ισχύει, όσο και η ρήση του Βαλερύ «αυτό που οι άνθρωποι δείχνουν τους κάνει να ξεχωρίζουν και αυτό που κρύβουν τους κάνει να μοιάζουν»,  αξίζει να μην ξεχνάμε την πεποίθηση του Αϊνστάιν ότι «το πιο ακατανόητο πράγμα είναι ότι ο κόσμος είναι κατανοητός».

Για την κατανόηση και την υπεράσπιση των πιο λεπτών αποχρώσεων της ανθρώπινης συνθήκης, των παράδρομων και των μυστικών της ευτυχίας και της οδύνης, χρειαζόμαστε πολλά. Πρωτίστως, ιστορική εμπειρία, κοινωνική ευαισθησία και απροκατάληπτη γνώση.

Η ευδαιμονία, η ευτυχία, ακόμη και η απόλαυση, μπορεί να αντιμετωπίζονται με την τιμή  που αξίζει στα μέλη κάθε γαλαζοαίματης ράτσας. Εάν όμως, όπως όλα δείχνουν, εμείς και ο εγκέφαλός μας είμαστε εξελικτικό δημιούργημα εκατομμυρίων ετών βιολογικών προσαρμογών και εμπνεύσεων, τότε φαντάζει πολύ πιθανό ότι η φευγαλέα ή όχι αίσθηση ευγενούς ευτυχίας στην οποία μπορεί να προσβλέπει ο καθένας μας θα αξιοποιεί το νευρωνικό κύκλωμα που αναπτύχθηκε για τη διεκπεραίωση των πιο απλών αισθητικών ευχαριστήσεων που μπορεί να εξυπηρετήσει ο εγκέφαλος. Αυτός ο εγκέφαλος, ο οποίος, εξαρτημένος και μορφοποιημένος  από τη διαρκή και αναπόφευκτη σχέση του με το σώμα και τον κόσμο, προσφέρει στον χρήστη του τα όρια και τις δυνατότητες που αντιστοιχούν στο υλικό και τις σχέσεις του.

Επομένως;

Από αυτά που προηγήθηκαν, θα είχε ίσως κάποιο νόημα να υπογραμμιστεί η υπενθύμιση

1ον ότι συναρτάμε απόλυτα την ευτυχία μας από την ικανοποίηση επιθυμιών. Επιθυμίες που θυμίζω ότι σύμφωνα με τον Επίκουρο διακρίνονται σε φυσικές και αναγκαίες, φυσικές και μη αναγκαίες, και μάταιες (μη φυσικές) και μη αναγκαίες, και

2ον  ότι είναι για τους περισσότερους από εμάς, όχι δυστυχώς όλους, στο χέρι μας, αξιοποιώντας ή όχι αρχαίες δοξασίες και νεο-επιστημονικά φληναφήματα, να διαμορφώσουμε ενδεχόμενες εναλλακτικές σχέσεις της προσωπικής μας συνθήκης με συγκεκριμένες ηδονικές ψυχολογικές διαδικασίες, γευόμενοι τόσο α. απλές ευχαριστήσεις, όσο και β. ανώτερες-σύνθετες ευχαριστήσεις, που ίσως αποτελούν συνισταμένη του βασικού εγκεφαλικού μας δικτύου και των δικτύων ανταμοιβής, και επομένως  ήρεμη σύνθεση θετικών προσεγγίσεων του νοήματος της ζωής και της κοινωνικής μας σύνδεσης.

Και αυτό εξηγεί, με μάλλον περίπλοκο τρόπο, αυτό που οι πρόγονοί μας (ιδιαίτερα οι στωικοί) είχαν καταλάβει και διατυπώσει με απλούστερο τρόπο: Ζούμε ευτυχισμένα όταν ζούμε σε πλήρη αρμονία με ό,τι ο Λόγος και η Φύση επιτάσσουν. Και επειδή αυτά είναι εξόχως ανταγωνιστικά και αλλάζουν διαρκώς, γίνεται και από αυτή την άποψη κατανοητό γιατί διαμορφωθήκαμε από την εξέλιξη όχι να είμαστε ευτυχείς, αλλά να ‘αναζητούμε να υποδυθούμε το φάντασμα της ευτυχίας’.

Επιλεγμένη βιβλιογραφία

C. Berridge and M. L. Kringelbach, 2015. Pleasure Systems in the Brain. Neuron 86, 646-664.

R. L. Buckner, J. R. Andrews-Hanna, D. L. Schacter, 2008, The Brain’s Default Network. Anatomy, Function, and Relevance to Disease. N.Y. Acad. Sci. 1124, 1–38.

Kesebir and E. Diener, 2009. In pursuit of happiness: Empirical Answers to philosophical Questions, στο ‘The Science of Well-Being’, (ed. E. Diener), Springer.

Kovac, 2012. The biology of happiness. EMBO reports 13(4), 297-302.

L. Kringelbach and K. C. Berridge, 2010. Pleasures of the Brain. Oxford University Press.

M. Miller, S.R. Vorel, A.J. Tranguch et. al., 2006. Anedonia after selective bilateral lesion of the globus pallidus. Amer. J. Psychiatry 163, 786-788.

Schultz, 2015. Neuronal Reward and Decision Signals: from Theories to Data. Physiol. Reviews 95(3), 853-951.

Szalavitz, 2017. The Currency of Desire. Sci. Amer. Mind 28(1), 48-53.

J. Zattore, 2015. Musical pleasure and reward: mechanisms and dysfunction. Ann. N.Y. Acad. Sci. 1337, 202-211.

Διοργάνωση:
Πανελλήνιο Δίκτυο Φορέων Πρόληψης της Εξάρτησης
Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας «ΘΗΣΕΑΣ ΚΥΚΛΑΔΩΝ»

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s