«Αγάπα το …σχολείο σου: Μια πρόταση καθολικής παρέμβασης για την πρόληψη του εκφοβισμού και της βίας μεταξύ των μαθητών» | 11η ΠΣΦΠ (εισήγηση, βίντεο)

11η Πανελλήνια Συνάντηση Φορέων Πρόληψης της Εξάρτησης, «ΣυμΠλέοντας, Ξαναχτίζουμε Κοινότητες», Ερμούπολη, Σύρος, 18 – 21 Οκτωβρίου 2017
«Αγάπα το …σχολείο σου: Μια πρόταση καθολικής παρέμβασης για την πρόληψη του εκφοβισμού και της βίας μεταξύ των μαθητών» 

Β. Ζουντουρίδου, Φ. Μαρόγλου, Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Δυτικής Θεσσαλονίκης «Δίκτυο Άλφα», Θεσσαλονίκη, Ελλάδα

Προφορική ανακοίνωση στην ενότητα: «Χτίζοντας σχέση στη σχολική κοινότητα»

Περίληψη

Το «Αγάπα το… σχολείο σου: Καλές Πρακτικές του σχολείου για την Πρόληψη του Εκφοβισμού και της Βίας μεταξύ των μαθητών» αποτελεί ένα πρόγραμμα που υλοποιήθηκε δύο φορές σε σύνολο δέκα δημοτικών σχολείων της δυτικής Θεσσαλονίκης τα σχολικά έτη 2013-2014 και 2014-2015. Το πρόγραμμα περιλάμβανε: σεμινάριο εκπαιδευτικών, τακτικές συναντήσεις υποστήριξής τους, ενδοσχολική επιμόρφωση του συλλόγου εκπαιδευτικών κάθε συνεργαζόμενου σχολείου, ενημέρωση των γονέων του κάθε σχολείου, εφαρμογή βιωματικών δραστηριοτήτων στην τάξη από τους εκπαιδευτικούς, καθώς και ατομική συμβουλευτική σε γονείς μαθητών των παραπάνω σχολείων που απευθύνθηκαν στο Κέντρο Πρόληψης για ψυχολογική υποστήριξη. Με βάση την υπόθεση ότι η «πυροσβεστική» αντιμετώπιση των περιστατικών βίας έχει βραχύχρονα ακόμα και αμφίβολα αποτελέσματα και ότι η υπερβολική ενασχόληση με ένα πρόβλημα μπορεί να καταλήξει τελικά στο να το «κατασκευάζει», η παρέμβασή μας προσπάθησε να θέσει με τα συνεργαζόμενα σχολεία τις βάσεις για την πρόληψη της βίας σε συνολικό επίπεδο, δηλαδή ταυτόχρονα σε επίπεδο τάξης και σε επίπεδο σχολείου, επαναπροσδιορίζοντας τις πραγματικές ανάγκες του σχολείου, προωθώντας τη σύνδεση των μαθητών μεταξύ τους και με το σχολείο τους, δίνοντας βαρύτητα στο σχετίζεσθαι. Θα περιγραφούν πρωτοβουλίες, καλές πρακτικές, ιδέες και κατευθυντήριες γραμμές για το σχεδιασμό μιας συνολικής πολιτικής πρόληψης της βίας μεταξύ των μαθητών.

Στη θετική αποτίμηση της δράσης συγκαταλέγονται η καινοτομία, η υψηλή δέσμευση της πλειοψηφίας των εκπαιδευτικών, η υλοποίηση σημαντικά αυξημένου αριθμού προγραμμάτων με έμφαση στις δεξιότητες ζωής και η δημιουργία ομάδων – πυρήνων σε κάθε συνεργαζόμενο σχολείο. Πρόκληση για μελλοντική εφαρμογή αποτελεί η ενδυνάμωση των ομάδων – πυρήνων του κάθε σχολείου, η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων καθώς και η διάχυσή τους στην κοινότητα.

Παρουσίαση

Εισήγηση

Το «Αγάπα το… σχολείο σου: Καλές Πρακτικές του σχολείου για την Πρόληψη του Εκφοβισμού και της Βίας μεταξύ των μαθητών» αποτελεί ένα πρόγραμμα που υλοποιήθηκε δύο φορές σε σύνολο δέκα δημοτικών σχολείων και 48 εκπαιδευτικών της δυτικής Θεσσαλονίκης, τα σχολικά έτη 2013-2014 και 2014-2015. Το πρόγραμμα περιλάμβανε:

  • Βιωματικό σεμινάριο εκπαιδευτικών διάρκειας 23 ωρών.
  • 7 τακτικές συναντήσεις υποστήριξής τους για όλο το ακαδημαϊκό έτος.
  • Ενδοσχολική επιμόρφωση του συλλόγου εκπαιδευτικών κάθε συνεργαζόμενου σχολείου.
  • Ενημέρωση – ευαισθητοποίηση των γονέων του κάθε σχολείου.
  • Ατομική συμβουλευτική σε γονείς μαθητών των παραπάνω σχολείων που απευθύνθηκαν στο Κέντρο Πρόληψης για ψυχολογική υποστήριξη.

Ο τίτλος, παραπέμποντας στις 10 εντολές, επιλέχθηκε για να δηλώσει ότι οι απαντήσεις στην “καινούρια” πρόκληση που λέγεται “σχολικός εκφοβισμός” βρίσκονται σε παλιές, γνωστές αρχές και αξίες αν και παραγνωρισμένες ή ακόμη και αλλοτριωμένες μέσα στη σύγχρονη εκπαιδευτική πρακτική. Εστιάζει ακόμη την προσοχή στη συναισθηματική ποιότητα των σχέσεων παρά στην τόσο, τα τελευταία χρόνια, προωθημένη τεχνική τους πλευρά.

Ένα απόσπασμα της πρόσκλησης που στάλθηκε στους εκπαιδευτικούς για να συμμετέχουν στο πρόγραμμα παραθέτουμε αμέσως παρακάτω: “Με βάση την υπόθεση ότι η «πυροσβεστική» αντιμετώπιση των περιστατικών βίας έχει βραχύχρονα ακόμα και αμφίβολα αποτελέσματα και ότι η υπερβολική ενασχόληση με ένα πρόβλημα μπορεί να καταλήξει τελικά στο να το «κατασκευάζει», η παρέμβασή μας προσπαθεί να θέσει με τα συνεργαζόμενα σχολεία τις βάσεις για την πρόληψη της βίας σε συνολικό επίπεδο, δηλαδή ταυτόχρονα σε επίπεδο τάξης και σε επίπεδο σχολείου, επαναπροσδιορίζοντας τις πραγματικές ανάγκες του σχολείου, προωθώντας τη σύνδεση των μαθητών μεταξύ τους και με το σχολείο τους, δίνοντας βαρύτητα στο σχετίζεσθαι».

Πώς όμως φτάσαμε σε αυτή την πρόταση – απάντηση στο σχολικό εκφοβισμό;

Η διαδρομή:

Η ενασχόλησή μας με τη βία μεταξύ των μαθητών και το σχολικό εκφοβισμό ξεκίνησε το 2010 με συζητήσεις με συλλόγους γονέων και κηδεμόνων για το “φαινόμενο”.

Το 2012 έγινε η πρώτη μας πρόσκληση σε εκπαιδευτικούς Πρωτοβάθμιας σε δύο ημερίδες που στόχο είχαν να κατανοήσουν οι εκπαιδευτικοί τις πλευρές του φαινομένου, τους εμπλεκόμενους ρόλους, τις επιπτώσεις, τα γενεσιουργά αίτια και να ευαισθητοποιηθούν προς την εξεύρεση λύσεων. Αν η κάθε φάση παρέμβασης καθρεφτίζει το επίπεδο κατανόησης που ο σχεδιαστής της έχει, τότε αυτή ήταν η φάση που εμείς πρώτα από όλους προσπαθούσαμε να κατανοήσουμε και να εκτιμήσουμε το επείγον, μια που “ίσως να επρόκειτο για μια νέα κοινωνική παθογένεια” που χρειαζόταν να αναλύσουμε στα εξ ων συνετέθη, να διαβάσουμε ξανά, να νιώσουμε ανεπαρκείς, να πάμε ψηλαφητά. Στο φόντο της παρέμβασης αυτής βρίσκουμε μια κοινωνία σε κρίση, σε φόβο και τελικά σε αναζήτηση αυτουργών φυσικών και ηθικών για τα δεινά που περνάει. Η βία υπάρχει έντονη στο δημόσιο διάλογο και συγχρόνως στηλιτεύεται σε κάθε ευκαιρία και αντιμετωπίζεται σαν το πυρ το εξώτερον, σαν αυτό που δεν χρειάζεται, δεν έχει τίποτα να μας πει και πρέπει να αποβάλλεται χωρίς δεύτερη σκέψη.

Το 2013 προχωρήσαμε στην πρόσκληση εκπαιδευτικών για να εφαρμόσουν μέσα στην τάξη ένα πρόγραμμα Αγωγής υγείας για τον εκφοβισμό, στα πρότυπα των προγραμμάτων εκμάθησης δεξιοτήτων ζωής. Γνώριμα τα εδάφη ωστόσο η μονομέρεια της εστίασης στην τάξη μας άφηνε σε έλλειψη. Άλλωστε η βία υπήρχε πάντα, άλλωστε η βία επερωτά.

Έτσι, το 2014 λίγο πριν τον τρίτο εορτασμό της Πανελλήνιας Ημέρας κατά της ενδοσχολικής βίας επανήλθαμε στην εκπαιδευτική κοινότητα προτείνοντας δύο ημερίδες, όπου ανοίξαμε την προβληματική της βίας, της επανανακάλυψης παλιών φαινομένων και εισαγωγής τους στο δημόσιο διάλογο ως νέων και της επακόλουθης κατανάλωσής τους. Επίσης, μπήκαν τα θεμέλια μιας συνολικότερης ματιάς σε επίπεδο σχολείου, που θέλει να είναι όσο γίνεται φιλικότερο στους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς του.

Την ίδια χρονιά τον Οκτώβριο γεννήθηκε το “Αγάπα το σχολείο σου” ως μια προσπάθεια συγκέντρωσης, οργάνωσης και σύνθεσης ιδεών και πρακτικών πρόληψης της βίας μέσα από την ενδυνάμωση των συλλογικοτήτων του σχολείου. Τόσο παλιό αλλά και τόσο οραματιστικό, τόσο γνωστό αλλά και τόσο δυσπρόσιτο, τόσο απλό στη σύλληψή του αλλά και τόσο σύνθετο να το περιγράψεις και να το διαδώσεις.

Δυνατά σημεία του προγράμματος

Στα δυνατά σημεία του προγράμματος «Αγάπα το… σχολείο σου: Καλές Πρακτικές του σχολείου για την Πρόληψη του Εκφοβισμού και της Βίας μεταξύ των μαθητών» συγκαταλέγονται:

  1. Προϋπόθεση συμμετοχής του σχολείου ήταν η παρουσία τουλάχιστον 4 εκπαιδευτικών, ενώ σε δύο περιπτώσεις συμμετείχαν ακόμα και 6 εκπαιδευτικοί από κάθε σχολείο. Το σκεπτικό πίσω από αυτό ήταν οι άνθρωποι αυτοί να αποτελέσουν μια ομάδα/πυρήνα μέσα στο σχολείο τους. Έτσι οι ομάδες αυτές συσπείρωσαν στα σχολεία τους ευαισθητοποιημένους συναδέλφους, κινητοποίησαν διαδικασίες διαλόγου και δράσεις με στόχο την πρόληψη του σχολικού εκφοβισμού και εν γένει της προαγωγής των σχέσεων. Για παράδειγμα, προβολή ταινιών με συγκεκριμένη θεματολογία, εμπλοκή και των μαθητών στην επιτήρηση των κανόνων του διαλείμματος, φεστιβάλ φαγητού με συνδιοργανωτές τους γονείς κ.α.
  2. Δόθηκε προτεραιότητα συμμετοχής στα σχολεία που υπέβαλλε αίτηση ο διευθυντής/ντρια και ο/η εκπρόσωπος στο παρατηρητήριο κατά της ενδοσχολικής βίας. Στην πράξη, συμμετείχαν 4 διευθυντές, 3 υποδιευθυντές, όλοι οι εκπρόσωποι παρατηρητηρίου και μέλη ομάδων ΟΔΠ (Ομάδα Δράσεων Πρόληψης). Έτσι, η χάραξη μιας πολιτικής σε επίπεδο σχολείο, στην περίπτωση που προέκυπτε, θα είχε περισσότερη θεσμική βαρύτητα.
  3. Το πρόγραμμα παρείχε υποστήριξη στο σχολείο σε πολλά επίπεδα: την τάξη, την ομάδα – πυρήνα των διδασκόντων, το σύλλογο διδασκόντων, την πολιτική του σχολείου, τους γονείς σαν σύλλογο αλλά και σαν άτομα μέσω της συμβουλευτικής.
  4. Το πρόγραμμα πέτυχε μια πολύ υψηλή δέσμευση των εκπαιδευτικών, με όλους σχεδόν τους εκπαιδευτικούς να έχουν παρακολουθήσει τις εποπτείες και ολοκληρώσει τη συνεργασία τους με το Κέντρο Πρόληψης μέχρι το τέλος της σχολικής χρονιάς (40 από τους 48). Επίσης, σημαντικά περισσότεροι εκπαιδευτικοί υλοποίησαν πρόγραμμα με έμφαση στις δεξιότητες ζωής στα σχολεία τους, καθώς και άλλα καινοτόμα προγράμματα, ενταγμένα και συντονισμένα σε μια κοινή φιλοσοφία πρόληψης.
  5. Στα θετικά στοιχεία του σεμιναρίου συγκαταλέγεται η αξιοποίηση πηγών του Διαδικτύου στην εκπαίδευση των δασκάλων, η εξάσκησή τους στην κριτική θεώρηση αυτών και η επιλογή τελικά πηγών και πληροφοριών με νόημα για τους ίδιους. Στο σεμινάριο οι εκπαιδευτικοί είχαν την ευκαιρία σε πραγματικό χρόνο να μελετήσουν πηγές και να τις παρουσιάσουν μεταξύ τους. Το στοιχείο αυτό θα λέγαμε ότι απαντά στην αναγκαιότητα των νέων κοινωνιών να οργανώσουν τον όγκο της παραγόμενης και διακινούμενης πληροφορίας και να συνθέσουν.
  6. Παρόμοια στα πλαίσια της υλοποίησης Προγράμματος Αγωγής Υγείας στην τάξη κάθε εκπαιδευτικός κλήθηκε να δημιουργήσει μέσα από σύνθεση, ένα δικό του, πρωτότυπο, συμπαγές υλικό με στόχευση την πρόληψη του σχολικού εκφοβισμού και την ενδυνάμωση των δεσμών των μαθητών. Για το σκοπό αυτό τους προτείναμε ενότητες που προωθούν την εκμάθηση δεξιοτήτων ζωής από παλιότερα υλικά, συνδεδεμένα όμως και συντονισμένα με παιδαγωγικές δραστηριότητες που συναντούμε σταθερά στη σχολική ζωή. Έτσι προτείναμε και εργαστήκαμε όλοι μαζί, ώστε να συμπεριληφθούν σε ένα πρόγραμμα αγωγής υγείας συζητήσεις για το διάλειμμα στην αυλήσυζητήσεις με αφορμή μια σχολική εξόρμησηαξιοποίηση βιβλίων και παραμυθιώνταινιών και θεατρικών παραστάσεων κ.α. Δηλαδή, στα δυνατά μεθοδολογικά σημεία του προγράμματος ανήκει η παραγωγή πρωτότυπου εκπαιδευτικού υλικού που καθοδηγεί τους εκπαιδευτικούς να συνθέσουν το δικό τους πρόγραμμα Αγωγής Υγείας για την τάξη τους.
  7. Στα νέα παραγόμενα υλικά συγκαταλέγονται οι κατευθυντήριες γραμμές προκειμένου οι πυρήνες των εκπαιδευτικών να σχεδιάσουν και να καταγράψουν μια πολιτική για την πρόληψη του σχολικού εκφοβισμού για το σχολείο τους. Η Πολιτική, όπως ορίστηκε, είναι ένα κείμενο που εμπεριέχει το όραμα και τις αρχές που προκρίνουν οι εκπαιδευτικοί ότι ανταποκρίνονται στο σχολείο που τους αξίζει, μαζί με προδιαγεγραμμένα όρια για την επιθυμητή συμπεριφορά, μέτρα που θα απορρέουν από τη μη τήρησή τους, καθώς  επίσης και δράσεις που θα τους φέρουν πιο κοντά στο σχολείο που οραματίστηκαν.

Όλα τα υλικά που προέκυψαν από αυτή τη δράση είναι αναρτημένα στον ιστότοπό μας, και συγκεκριμένα στο http://www.diktioalpha.gr/articles.asp?cid=10. Ενδεικτικά παραθέτουμε ένα από αυτά.

Άξονες για τη συγγραφή μιας πολιτικής για τον εκφοβισμό 

  1. Αναπτύξτε το όραμα για το σχολείο που θέλετε.
  2. Περιγράψτε την αναγκαιότητα ύπαρξης της πολιτικής. Αξιοποιείστε και την εκτίμηση της υπάρχουσας κατάστασης στο σχολείο σας (Έκταση φαινομένου, μορφές εκφοβισμού, χώροι εμφάνισης περιστατικών κ.ά.).
  3. Αποτυπώστε τους στόχους σας (βραχυπρόθεσμους και μακροπρόθεσμους).
  4. Περιγράψτε τις δράσεις που εξυπηρετούν τους στόχους σας και υλοποιούνται ήδη στο σχολείο.
  5. Περιγράψτε  δράσεις και πρωτοβουλίες που θα υλοποιηθούν από εδώ και πέραορίζοντας και το χρονοδιάγραμμά τους. Επιχειρείστε να αντιστοιχήσετε τις δράσεις με τους στόχους σας.
  6. Περιγράψτε τα όρια της επιθυμητής συμπεριφοράς (θετική διατύπωση κανόνων).
  7. Περιγράψτε τα βήματα για την αντιμετώπιση περιστατικών παραβίασης των παραπάνω ορίων (διαδικασίες αναφοράς, διερεύνησης και αντίδρασης του σχολείου).
  8. Περιγράψτε ρόλους και αρμοδιότητες του διευθυντή, των εκπαιδευτικών, των γονέων και των μαθητών.
  9. Περιγράψτε πώς θα αξιολογήσετε τα αποτελέσματα της πολιτικής. Μια πολιτική για τον εκφοβισμό είναι ολοκληρωμένη όταν προβλέπει την αξιολόγησή της. Η αξιολόγηση σε σχέση με τους στόχους που τέθηκαν από την αρχή, μας παρέχει πληροφόρηση που είναι απαραίτητη, ώστε να ερευνηθεί αν οι δράσεις που επιλέχθηκαν είναι αποτελεσματικές και άρα είναι προς το συμφέρον του σχολείου να συνεχιστούν ή/και να εμπλουτιστούν, ή χρειάζεται να αναπροσαρμοστούν στο μέλλον. Επιπλέον, δίνει την ευκαιρία να διαχυθούν οι πληροφορίες σε όλη τη σχολική κοινότητα (γονείς και μαθητές).

Συμπερασματικά 

Το Πρόγραμμα «Αγάπα το… σχολείο σου: Καλές Πρακτικές του σχολείου για την Πρόληψη του Εκφοβισμού και της Βίας μεταξύ των μαθητών»:

  1. Φέρνει στην επικαιρότητα δριμύτατα την ανάγκη εμψύχωσης και ενδυνάμωσης των συλλογικοτήτων, στην περίπτωσή μας του σχολείου. Η ενδυνάμωση αυτή περνά μέσα από τον εντοπισμό και την αναγνώριση των υπαρχόντων καλών πρακτικών, συνεχίζει στην επικοινώνηση μικρών και ρεαλιστικών προσδοκιών αλλαγής (κοντά στην καθημερινή τους πρακτική) και άρα βιώσιμων. Η εμψύχωση περνά επίσης από το σεβασμό του ρυθμού αλλαγής των συστημάτων που δεν συμβαδίζει πάντα με την ταχύτητα των προσδοκιών των ειδικών της πρόληψης ή των διοικήσεών της. Διαφορετικά, η προσπάθεια εμψύχωσης κινδυνεύει να παρεκτραπεί σε απαίτηση και να υπονομεύσει την ανθεκτικότητα του ανθρώπινου δυναμικού.
  2. Καταδεικνύει την αναγκαιότητα εξεύρεσης μιας νέας ισορροπίας μεταξύ του δομημένου (από την πλευρά του ειδικού της πρόληψης) προγράμματος και του ανοιχτού (στην ανάγκη του Άλλου) σχεδιασμού. Με δεδομένο ότι η ανοιχτότητα για να φέρει καρπούς χρειάζεται χρόνο και ζυμώσεις απορρέει το ερώτημα: Πόσο χωράει στο χαρακτήρα της Πρόληψης και στην κοινωνική πραγματικότητα σήμερα;
  3. Τέλος, το στέλεχος – λειτουργός της πρόληψης ως ενεργό μέλος της κοινωνίας και δέκτης κοινωνικών μηνυμάτων αλληλεπιδρά με την επικαιρότητα, επηρεάζεται, κινητοποιείται, ενίοτε “μαγεύεται” από τις καινοφανείς έννοιες, ωστόσο οφείλει να στοχάζεται και να αναστοχάζεται πάνω σ΄ αυτές, να τις μεταβολίζει και ως τέτοιες να τις προωθεί στην κοινότητα με τη μορφή των παρεμβάσεών του.

Πολλές φορές οι άνθρωποι και τα συστήματα μας καλούν να απαντήσουμε άμεσα και γραμμικά σε μια διαλεκτική προβλήματος και λύσης, εκείνοι εκφέροντας το πρόβλημα και αναθέτοντας σε μας τη λύση. Με το πρόγραμμα «Αγάπα το σχολείο σου…» μετατοπίζουμε το βλέμμα μας στη συμμετοχή των ανθρώπων, ενθαρρύνοντας την ανάκτηση της εμπιστοσύνης στις δυνατότητές τους, δημιουργώντας ένα ευρύτερο νόημα, ενισχύοντας το σχετίζεσθαι στο σύλλογο διδασκόντων και τις ευρύτερες συναινέσεις.

Βιβλιογραφικές αναφορές

A Framework for School-Wide Bullying Prevention and Safety,  στο https://www.nasponline.org/resources-and-publications/resources/school-safety-and-crisis/bullying-prevention.

Αθανασιάδου, Χ. & Ψάλτη, Α. (2011). Γνώσεις και Απόψεις των Εκπαιδευτικών Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης για τον Εκφοβισμό στο Σχολείο, σ. 66-95, Hellenic Journal of Psychology.

Αρτινοπούλου, Β. (2001). Βία στο Σχολείο. Έρευνες και Πολιτικές στην Ευρώπη. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Courtecuisse, V., Fortin, J., Μπεζέ, Λ., Pain, J. & Selosse, J. (1998). Βία στο σχολείο Βία του σχολείου. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Επιμορφωτικό Υλικό για Στελέχη Εκπαίδευσης και Εκπαιδευτικούς,  στο http://stop-bullying.sch.gr/wp-content/uploads/2015/10/ekpaideutikos.pdf.

Ginette D. R. (2012). From Zero Tolerance to Early Intervention: The Evolution of School Anti-bullying Policy. Laurentian University, στο https://nau.edu/uploadedFiles/Academic/COE/About/Projects/FromZeroTolerancetoEarlyIntervention.pdf.

Lesson Plan Booster: What Message Do Movies Send About Bullying?, στο http://www.educationworld.com/a_lesson/booster/movie-messages-about-bullying.shtml.

Olweus, D. (2009). Εκφοβισμός και Βία στο σχολείο – Τι γνωρίζουμε και τι μπορούμε να κάνουμε. Αθήνα: Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.

Omer, H. (2010). The new authority: Family, school and community. Cambridge University Press.

Παπαθανάσης, Λ. (2014). Η κατασκευή της «ενδοσχολικής βίας», στο  https://lefterisp.wordpress.com/2014/12/11/v/.

Παραδεισιώτη, Α. & Τζιόγκουρος, Χ. (2008). Διερεύνηση των Αναγκών και Αύξηση της Ενημερότητας για την Εκφοβιστική Συμπεριφορά μεταξύ των Μαθητών στα Σχολεία. Ερευνητικό Διακρατικό Πρόγραμμα, στο http://www.moec.gov.cy/edu_psychology/pdf/dafni_teachers.pdf.

Πατσάλης, Χ. & Μπάμπη, Χ. (χ.η). Το διάλειμμα ως άτυπο περιβάλλον κοινωνικής μάθησης από τη σκοπιά των δασκάλων της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης – Μια πρόταση έρευνας, στο http://users.sch.gr/patsalis/wp/wp-content/uploads/essays/dialeimma.pdf.

Rigby, K. (2008). Σχολικός Εκφοβισμός – σύγχρονες απόψεις, Αθήνα: Τόπος.

Swearer, S. M., Espelage, D. L., Vaillancourt, T. & Hymel, S. (2010). What can be done about school bullying? Linking research to educational practice, p. 38-47, Educational Researcher.

Τουλούπης, Θ. (2011). Βία και Εκφοβισμός στο Σχολείο. Θεσσαλονίκη: ΑΠΘ. Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία.

Τσιώτρα, Σ. & Κυρίτση, Ι. (2010). Πρόγραμμα Πρόληψης για την Αντιμετώπιση της Ομαδικής Βίας στα Σχολεία (ΚΕΘΕΑ), στο Ομαδική Βία και Επιθετικότητα στα Σχολεία, σ. 191-194. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s